Doğu’yu Kim Anlatıyor? Oryantalizm Nedir?

Bütün insanlık tarihinin ortak düşüncesi olan “Batılılaşma”, “Batı Felsefesi”, “Batı İdeolojisi” gibi kavramlar tarihe bakılınca o kadar da masum değil. Batı’ya ait olan her şeyin medeniyet olarak adlandırıldığı ama içi sömürgeye dayalı bu düşüncenin temel amacı, Batı’da bulunan milletlerin kendilerini Doğu’ya baskın görmesine dayanıyor. Direkt kelime anlamına bakacak olursak Oryantalizm, Arapça hâliyle Şarkiyatçılık, Batı’nın Doğu’yu egzotik, gizemli, geri kalmış ve araştırılması gereken bir alan olarak resmetmesi. Doğu’nun eksik kalan yanlarından dolayı kendini ortaya çıkaramaması, bu yüzden Batı’nın bu duruma “yardımcı olması”.

Orta Çağ’da Haçlı Seferleri ile başlayan bu silsilenin ilk amacı Papa’nın dinî ve siyasi otoritesini artırma arzusuyla başlarken daha sonrasında din, resim, edebiyat ve sinema gibi nice alanlara yayılıyor. Haçlı Seferleri sonrası Doğu ile Batı’nın yükselen ticaret anlayışından dolayı birçok yabancı Doğu dillerini öğrenmiş, Doğu’da yaşayan insanların hayatlarını resmetmeye başlamıştı. Hatta Doğu’ya gelen ve dilini öğrenen seyyahlar, Doğu’da bulunan yazılı eserleri Batı’ya taşıyıp tercümelerini yaptılar. Doğu’ya duyulan bu büyük ilgi ve merak, araştırma adı altında yavaş yavaş sömürgeciliğe döndü. 18. ve 19. yüzyıllarda Sanayi Devrimi Avrupa’ya büyük bir sosyal ve ekonomik güç sağlarken bu gücü yaymaya çalışmak önde gelen motivasyonlardan biri olduğu için Doğu’ya hükmetmek artık daha kolay hâle gelmişti. Sanayi Devrimi ile Doğu’ya kurulan baskı sayesinde Doğu artık her yerde tek bir kalıpta anlatılmaya ve tasvir edilmeye başlandı. Bu tasvir, Batı’nın kendi yazıp çizdiği kalıpların dışına çıkmadı tabii ki.

Edward Said, Orientalism adlı kitabının girişinde iki çok ünlü alıntıya yer verir. Biri Alman filozof Karl Marx’ın 1852 yılında yayımlanan Louis Bonaparte’ın 18 Brumaire’i adlı eserinde geçen “They cannot represent themselves; they must be represented.” Yani “Onlar kendilerini temsil edemezler, temsil edilmek zorundadırlar.” Bu bağlamda bu sözü şu şekilde ele alabiliriz: Doğu halkı kendi çıkarları için kendi iradelerini ortaya koyabilecek kadar bilince sahip olmadıkları için bu işi onlar adına bu bilince sahip başka birinin yapmasının meşru olmasını sağlamaya çalışmaktır. Bir diğer alıntı ise 19. yüzyılda Birleşik Krallık’ta başbakanlık yapmış olan Benjamin Disraeli’nin Tancred romanından bir kesit olan “The East is a career.” cümlesidir. Romanda adı geçen genç kahraman Tancred bir Kudüs yolculuğundan bahseder ve bunun Napolyon için bile çok zorlu bir süreç olduğundan bahseder. O sırada yanında bulunan Lord Henry ona Doğu’nun bir kariyer olduğunu belirtir. Yani Disraeli burada, Doğu’ya duyulan ilginin, genç ve yetenekli bir Batılı için hayatını adayabileceği kadar güçlü bir tutkuya dönüşebileceğini ifade etmektedir. Doğu’yu bir coğrafya veya medeniyet olarak görmekten ziyade, Batılıların araştırma konusu olabileceğini ve bu konuda başarı yakalayabileceği bir kariyer olarak anlatmaya çalışır.

Said ise kendi düşüncelerini kitabında şu şekilde aktarır:

“Oryantalizm kültür, bilim ve kurumlar tarafından sessizce meydana çıkarılmış basit bir tema yahut politik bir alan değildir. Doğu üzerine yazılmış eserlerin yaygın bir koleksiyonu da değildir. Batı’nın Doğu dünyasını ezmeye yönelik hain bir emperyalist komplosu da sayılmaz. Oryantalizm estetik, bilimsel, ekonomik, sosyolojik, tarihe ait ve filolojik metinler aracılığıyla ‘aktarılmaya’ çalışılan bir cins jeo-ekonomik görüşler bütünüdür. Oryantalizm coğrafi bir ayrım değil, bir seri ‘çıkarlar’ toplamıdır… Bu sistem açıkça ayrı bir dünyanın yönlendirilmesi, kullanılması, hatta eritilmesi için gösterilen gayretlerin tamamını kapsar.” (Said, 1998: 26-27).

Öte yandan Oryantalizm ve sömürgecilik arasındaki ilişkiyi gösteren önemli örneklerden biri, Napolyon’un 1798 yılında Mısır’ı işgal etmesidir. Napolyon, askerî birliklerinin yanı sıra arkeologlar, tarihçiler, matematikçiler ve diğer bilim insanlarından oluşan bir heyeti de Mısır’a götürmüştür. Bu bilim insanları Mısır’ın tarihini, kültürünü, coğrafyasını, mimarisini ve doğal kaynaklarını araştırmıştır. Bu durum, sömürgeciliğin yalnızca toprakları ele geçirmekten ibaret olmadığını, işgal edilen toplumun kültürünü ve geçmişini de inceleyerek onun üzerinde bilgi ve otorite kurmayı içerdiğini göstermektedir.

Bütün bu örnekler bizi Gayatri Chakravorty Spivak’ın Can the Subaltern Speak? (Madun Konuşabilir mi?) adlı çalışmasına götürür. Spivak, sömürgecilik ve oryantalizm ilişkisini bir adım daha ileri taşıyarak sömürgeleştirilen toplumların kendi seslerini ne ölçüde duyurabildiğini sorgular. Ona göre Batılı güçler, Doğu toplumlarını yalnızca siyasi ve ekonomik olarak kontrol etmemiş, aynı zamanda onlar hakkında konuşan, onları tanımlayan ve nasıl anlaşılmaları gerektiğini belirleyen bir konuma da gelmiştir. Böylece Doğulu toplumların kendi deneyimleri, düşünceleri ve talepleri çoğu zaman Batılıların oluşturduğu temsillerin gölgesinde kalmıştır.

Günümüze geldiğimizde Oryantalizm’in çok fazla örneğini de görüyoruz. Türkiye’de sarı filtreler ile çekilen Hollywood filmleri, Batılı ressamların Doğu’yu sürekli harem, saray, deve, çöl ve egzotik kadın figürleriyle resmetmesi, Batı’nın modern, gelişmiş ve medeni; Doğu’nun ise ilkel, geleneksel ve gelişmemiş olarak sunulması, hepsi birer örnek olarak sunulabilir.

Sonuç olarak Oryantalizm, yalnızca Batı’nın Doğu’ya duyduğu ilgi ve meraktan ibaret olmayıp tarih boyunca siyasi, ekonomik, kültürel ve düşünsel güç ilişkileriyle iç içe gelişmiş bir anlayıştır. Batı, Doğu’yu kendi bakış açısıyla tanımlayarak onu çoğu zaman egzotik, geri kalmış ve yönetilmeye muhtaç bir toplum olarak göstermiş, bu temsiller de sömürgeci politikaların meşrulaştırılmasına zemin hazırlamıştır. Dolayısıyla Oryantalizm’i anlamak, yalnızca Batı’nın Doğu’ya nasıl baktığını değil, aynı zamanda kimin konuştuğunu, kimin temsil edildiğini ve kimin kendi hikâyesini anlatma hakkına sahip olduğunu sorgulamayı da gerektirir.