Yazar: Yéşim Şahin yaman

[ Suda Kim VarBir nehrin görünmeyen canlılarını sudaki DNA izlerinden tanımakYeşim Şahin YamanKıyıda bir süre bekleyip suya bakıyoruz. Taşların üzerinden geçen akıntı dışında pek bir şey görünmüyor. Bir balık suyun yüzüne çıksa onu görürüz. Peki suyun içinden bir şişe doldursak, gözümüze görünmeyen bir balıktan geriye ne bulabiliriz?Balıklar suda yüzerken çevrelerine deri hücreleri ve mukus gibi DNA taşıyan maddeler bırakır. Bir su örneğinde yakalanabilen bu genetik izlere çevresel DNA, kısaca eDNA deniyor. Araştırmacılar suyu süzerek genetik materyali toplar. Sonra seçtikleri DNA bölgelerini çoğaltır ve elde ettikleri dizileri, türü bilinen canlıların dizileriyle karşılaştırır. Aynı örnekte birden çok türü aramaya yarayan bu yönteme…

KARIN BEYAZI, VİCDANIN KARASIKartalkaya’da Yarım Kalan Hayatlar ve Unutulmaması Gereken Bir İnsanlık SınavıYeşim Şahin YamanBazı acılar vardır, üzerinden yıllar geçse de takvim yapraklarının arasına sığmaz. Bazı geceler vardır, sabah olur ama karanlığı hiç bitmez. Ve bazı dağlar vardır, yüzyıllardır sessizce yükselirken bir gün insanlığın en ağır utançlarından birine tanıklık eder.Bolu’nun Kartalkaya Dağları, 21 Ocak 2025 gecesi işte böyle bir acının sessiz tanığı oldu.Oysa her şey ne kadar masum başlamıştı.Yarıyıl tatilinin sevinciyle yola çıkan aileler, karla örtülmüş çam ağaçlarının arasında birkaç güzel gün geçirmek istemişti. Çocuklar belki ilk kez kayak yapacak, belki kardan adam yapacak, belki de anne babalarının ellerini tutarak…

TAŞIN İKİNCİ ŞANSIRoma betonunda çatlakların kapanmasıYeşim Şahin YamanEski bir duvardaki çatlağın önünde durduğumuzu düşünelim. Elimiz ister istemez yarığa gider. İçeri su girmiş midir, duvar zayıflamış mıdır, onarılması gerekir mi? Çatlak çoğumuz için bir şeylerin yolunda gitmediğini gösterir. Malzeme bilimi ise bazı çatlakların içinde, gözümüzün seçemeyeceği ölçekte başka bir sürecin başlayabildiğini anlatıyor. Su, kimi karışımlarda yeni minerallerin oluşmasına ve küçük boşlukların dolmasına katılabiliyor. Roma betonunu ilginç kılan özelliklerden biri de bu.Antik yapılara bakarken dayanıklılığın sırrını tek bir kayıp reçetede aramak çekici geliyor. Geçmişte birileri her şeyi biliyordu da biz unuttuk sanıyoruz. Oysa araştırmaların ortaya çıkardığı hikâye daha somut. Hangi taşın kullanıldığı,…

Polis Şehirlerinden Bugüne Cumhuriyetin EvrimiYeşim Şahin YamanBir meydan düşünelim. İnsanlar toplanmış, kentlerinin geleceğini tartışıyor. Savaş mı yapılacak, barış mı? Ortak gelir nasıl harcanacak? Yasalar kimin yararını koruyacak? Kalabalığın içinden sesler yükseliyor. Ancak meydanda herkesin sözü aynı ağırlıkta değil; hatta bazı insanların oraya gelip konuşma hakkı bile yok.Cumhuriyetin uzak geçmişine bakarken bu meydanı hem umutları hem eksikleriyle görmek gerekir. Çünkü birlikte yönetme düşüncesinin tarihi, aynı zamanda bu birlikteliğe kimlerin kabul edildiğinin tarihidir.Antik Yunan’ın polis denilen şehir devletleri, siyasal yaşamın önemli laboratuvarlarıydı. Polis, yalnızca evlerin ve sokakların oluşturduğu bir yerleşim değildi; yasaları, kurumları ve yurttaşlık ilişkileriyle bir siyasal topluluktu. Bununla birlikte bütün…

GEÇMİŞİN KOKUSU YENİDEN YAPILABİLİR Mİ?Yeşim Şahin YamanTarihi çoğu zaman sessiz ve kokusuz düşünürüz. Müzelerde camların arkasında duran kaplar, heykeller ve kumaşlar sanki yalnızca görülmek için geçmişten bugüne ulaşmıştır. Oysa o kapların içinde yağlar bekledi, o kumaşlara tütsüler sindi; insanların yaşadığı sokaklarda yemek, hayvan, toprak ve duman kokuları birbirine karıştı. Geçmiş, bugün sergi salonlarında karşılaştığımız kadar temiz ve duyulardan arındırılmış değildi.Peki binlerce yıl önceki bir kokuyu yeniden duymak mümkün mü? Eski bir kabın dibindeki kalıntı, artık var olmayan bir dünyanın havasına açılabilir mi?Biyomoleküler arkeoloji, bu soruyu yalnızca hayal gücünün alanında bırakmıyor. Araştırmacılar, arkeolojik nesnelerde korunmuş kimyasal izleri inceleyerek geçmişte kullanılan bazı…

TANRI’NIN SESSİZLİĞİNDE YENİDEN YARATILIŞ: SUNİ RAHİMLER, GENETİK MÜDAHALE VE METAFİZİK LOGOSİnsan, var olduğu günden bu yana evrenin sırlarını çözmeye çalışırken aslında kendi yaratılışının kapılarını aralamaktadır. Önce ateşi denetim altına almış, ardından atomun çekirdeğine ulaşmış, şimdi ise yaşamın en mahrem alanına, henüz doğmamış bir insanın genetik yazgısına dokunmaya başlamıştır. Peki, insanın kendi biyolojik geleceğini tasarlaması bilimsel bir zafer midir, yoksa varoluşun kadim düzenine yöneltilmiş metafizik bir meydan okuma mı?Antik Yunan düşüncesinde logos, evrene anlam, düzen ve akıl kazandıran ilke olarak karşımıza çıkar. Herakleitos için değişimin ardındaki evrensel düzeni, Stoacılar içinse kozmosun akılsal bütünlüğünü ifade eder. Bugün genetik mühendisliğinin ve yapay rahim…

Aristoteles’ten Günümüze: Etiğin Geçirdiği Evrimİnsan, yapabildiği her şeyi yapmalı mıdır? Bir davranışın yasal olması, onun doğru olduğunu söylemek için yeterli midir? Kimsenin görmediği bir yerde gösterdiğimiz dürüstlükle, herkesin önünde sergilediğimiz iyilik aynı değeri taşır mı? Etik, insanı bu soruların karşısında durdurur. Hayatın telaşı içinde kolayca kullandığımız “iyi” ve “doğru” sözcüklerinin içini açar; orada alışkanlıklarımızı, çıkarlarımızı, korkularımızı ve vicdanımızı buluruz.Aristoteles’ten günümüze uzanan etik düşüncenin serüveni, insanın nasıl yaşaması gerektiğine verdiği farklı cevaplarla örülüdür. Ancak bu serüveni, geçmişin yanlışlarından bugünün kusursuz doğrularına varan düz bir ilerleme olarak görmek yanıltıcı olur. Sorular değişmiş, sorumluluk alanımız genişlemiş; eski çelişkiler ise yeni biçimlerle yaşamaya devam…

SAHA TEMİZLENDİBir savaşın en korkunç emri üzerineSavaş, şehri çoktan terk etmişti. En azından insanlar öyle sanıyordu.Bombardımanın üzerinden on yedi gün geçmişti. Bir zamanlar insanların sabah kahvaltısına oturduğu evler, artık gökyüzüne açılan duvarlardan ibaretti. Mutfakların yerinde beton yığınları, yatak odalarının yerinde demir iskeletler vardı. Bir apartmanın üçüncü katında, yarısı kopmuş pembe bir perde hâlâ rüzgârda dalgalanıyordu.Şehrin hemen gerisinde büyük bir mülteci kampı kurulmuştu. Çadırlar, birbirine benzeyen yüzlerce beyaz mezar taşı gibi yan yana dizilmişti. İnsanlar yaşıyorlardı ama hayat, onların içinden çoktan çekilmişti.Yalnızca çocuklar farklıydı.Çünkü çocukluk, savaşın ne olduğunu tam olarak anlayamayacak kadar masum, her yıkıntının ardında yeni bir dünya keşfedecek kadar…

Marka Görünürlüğünden Zihinlere: Bir Marka Nasıl Akılda Kalır? Günümüz dünyasında bir markanın yalnızca iyi bir ürün ya da hizmet sunması artık yeterli değildir. Tüketici her gün yüzlerce reklam, logo, slogan, sosyal medya paylaşımı ve ürünle karşılaşırken markalar açısından asıl mücadele görünür olmak değil, hatırlanabilir olmak hâline gelmiştir. Bir marka insanların zihninde nasıl yer edinir? Neden bazı markaların logosunu gördüğümüzde ürünün adını okumaya bile gerek duymazız? Neden bazı reklamlar yıllar sonra bile hatırlanırken milyonlarca lira harcanmış başka kampanyalar birkaç hafta içerisinde unutulur? Bu soruların yanıtı marka görünürlüğü, konumlandırma ve bütünleşik marka iletişimi kavramlarında saklıdır. Marka Görünürlüğü Nedir? Marka görünürlüğü, tüketicinin bir…

Bugün sosyal medya çağında yaşasaydı muhtemelen hesabı birkaç kez şikâyet edilir, söyledikleri ekran görüntüsü alınarak günlerce tartışılırdı. Çünkü Sinoplu Diyojen yalnızca bir filozof değildi; otoriteyi, zenginliği, gösterişi ve toplumun ciddiye aldığı hemen her şeyi alaya alan sıra dışı bir düşünürdü.Belki de bu yüzden ona biraz şakayla karışık “tarihin ilk trolü” demek haksızlık sayılmaz.MÖ 4. yüzyılda yaşayan Diyojen, Kinik felsefenin en ünlü temsilcilerinden biriydi. Ona göre insanın özgürleşmesi için daha fazla şeye sahip olması değil, daha az şeye ihtiyaç duyması gerekiyordu. Servet, makam, gösterişli evler ve toplumun onayı onun gözünde insanı mutlu etmekten çok bağımlı hâle getirebilirdi.Bu düşüncesini yalnızca anlatmadı; yaşadı.Atina’da…

Bir resme baktığımızda gerçekten aynı şeyi mi görürüz? Yoksa gördüğümüz şey, içinde büyüdüğümüz kültürün, inançlarımızın ve geçmişimizin bize öğrettiği anlamlardan mı oluşur? Güney Amerika’nın sömürge döneminden kalan bazı dinsel resimleri bu soruyu olağanüstü biçimde düşündürüyor. Bunların en çarpıcı örneklerinden biri, Bolivya’daki Potosí ile ilişkilendirilen ve Bakire Meryem’i bir dağın biçimiyle bütünleştiren Virgen del Cerro, yani “Dağın Bakiresi” tasviridir. İlk bakışta karşımızda Katolik dünyasına ait bir Meryem resmi vardır. Ancak biraz daha dikkatli baktığımızda resim değişmeye başlar. Meryem’in bedeni neredeyse bütünüyle bir dağa dönüşmüştür. Tepesinde kutsal figürler, çevresinde Güneş ve Ay, aşağı bölümlerde ise dinî ve dünyevi iktidarı temsil eden kişiler…

Denizin yüzlerce metre altında, güneş ışığının neredeyse hiç ulaşmadığı karanlık bir dünyada yaşayan sıra dışı bir balık var: kürek balığı (oarfish). Uzun, gümüş renkli gövdesi ve alışılmadık görünümü nedeniyle yüzyıllardır efsanelere konu olan bu canlı, zaman zaman kıyılarda görüldüğünde aynı soru yeniden gündeme geliyor: Acaba yaklaşan doğal afetleri hissedebiliyor mu? Özellikle Japon kültüründe kürek balığının kıyıya çıkması deprem ve tsunami gibi felaketlerin habercisi olarak yorumlanmıştır. Bu nedenle hayvana zamanla “kıyamet balığı” gibi ürkütücü bir ünvan yakıştırılmıştır. Fakat efsaneleri bir kenara bıraktığımızda, karşımızda aslında çok daha ilginç bir bilimsel soru bulunmaktadır. BALIK KEHANETTE BULUNMAZ, AMA ÇEVRESİNİ HİSSEDEBİLİR Hayvanların doğadaki değişikliklere insanlardan…