
TERS EVRİM MÜMKÜN MÜ?
İnsanlığın İlerlerken Geri Gitme Sanatı
İnsanlık milyonlarca yıldır evrimleşiyor. Önce iki ayağı üzerine kalktı, sonra ellerini özgürleştirdi, ateşi buldu, tekerleği icat etti, yazıyı geliştirdi ve nihayetinde uzaya çıktı. Bütün bunları yaparken bir gün yeniden mağara zihniyetine döneceğini bilseydi, belki de ağaçtan inmeyi bir kez daha düşünürdü.
Peki, ters evrim mümkün müdür?
Biyoloji açısından evrim, önceden belirlenmiş bir mükemmellik hedefine doğru ilerleyen merdiven değildir. Türler çevresel koşullara uyum sağlayarak değişir. Bazı özelliklerini kaybedebilir, bazı eski özelliklere benzeyen yapılar yeniden ortaya çıkabilir. Ancak evrimin bir geri sarma düğmesi yoktur.
Ne var ki meseleye biyolojiden değil de insanlığın ahlaki ve düşünsel serüveninden bakarsak, ters evrimin oldukça başarılı örneklerini her gün görebiliriz.
Üstelik bunların bazıları takım elbiseli, diplomalı ve son model telefonludur.
Darwin’in hesaba katmadığı bir ihtimal vardır: İnsan bedenen gelişirken düşünsel olarak gerileyebilir.
Sokrates, insanın bilgeliğe ulaşabilmesi için önce bilgisizliğini kabul etmesi gerektiğini savunmuştu. Günümüz insanı ise hiçbir şey bilmeden her şeyi bildiğine inanma aşamasına ulaşmıştır. Bu bakımdan çağımız, cehaletin özgüven kazandığı tarihsel bir dönüm noktasıdır.
Eskiden insanlar bilmediklerini öğrenmek için filozoflara giderdi. Şimdi birkaç dakikalık internet araştırmasıyla hem filozof hem hekim hem hukukçu hem de uluslararası ilişkiler uzmanı olunabiliyor.
Üstelik diplomaya da gerek yoktur. Yeter ki internet bağlantısı güçlü, kanaatler sarsılmaz olsun.
Aristoteles insanı akıl sahibi bir varlık olarak tanımlarken muhtemelen aklın kullanılmasının isteğe bağlı bir özellik hâline geleceğini düşünmemişti.
Bugün insan, yapay zekâ geliştirecek kadar ilerlemiş fakat kendi doğal zekâsını kullanma konusunda zaman zaman ciddi tereddütler yaşamaktadır.
Bir makineye düşünmeyi öğretirken kendisi düşünmekten vazgeçmesi, insanlık tarihinin en zarif ironilerinden biridir.
Nietzsche’nin üstinsan düşüncesini ele alalım. İnsan kendi sınırlarını aşacak, değerlerini sorgulayacak ve kendisini yeniden yaratacaktır.
Fakat çağdaş insanın önemli bir bölümü kendisini aşmak yerine komşusunu geçmeye, başkasını küçümsemeye ve sosyal medyada daha fazla beğeni toplamaya odaklanmıştır.
Üstinsana ulaşmaya çalışırken ortaya çıkan bu yeni türe belki de gösteriş insanı demek gerekir.
Teknolojik olarak uzaya çıkabilen fakat farklı düşünen komşusuyla aynı apartmanda yaşamayı beceremeyen bir canlıdan söz ediyoruz.
Bu gerçekten ilerleme midir?
Yoksa mağara duvarlarına resim yapan atalarımızın yerini, telefon ekranlarına hakaret yazan torunları mı almıştır?
Thomas Hobbes, insanın doğal durumunu çatışma ve güvensizlik üzerinden açıklamıştı. İnsanların güvenlik için siyasal otoriteye ihtiyaç duyduğunu düşünüyordu.
Bugün ise insanlık, kendisini koruması için oluşturduğu kurumların zaman zaman kendisinden korunması gereken yapılara dönüşebildiğini görüyor.
İşin daha da ilginci, insan özgürlük adına mücadele edip kazandığı hakları bazen kendi elleriyle teslim edebiliyor.
Demek ki ters evrim yalnızca aklın değil, toplumsal hafızanın da başına gelebiliyor.
Bir zamanlar ateşi bulan insan, bugün dünyayı yakabilecek silahlar üretmektedir.
Tekerleği icat eden insan, artık savaş makinelerini hareket ettirmektedir.
Yazıyı bulan insan, düşüncelerini ölümsüzleştirmek yerine bazen yalanı milyonlarca kişiye ulaştırmaktadır.
Bilimi geliştiren insan, bilimsel gerçekleri reddetme özgürlüğünü en büyük entelektüel başarısı sayabilmektedir.
Ve bütün bunları yaparken kendisine hâlâ Homo sapiens, yani bilge insan demektedir.
Burada küçük bir isimlendirme sorunu olduğu açıktır.
Belki de türümüzün adını yeniden değerlendirmek gerekir: Homo sapiens confusus.
Yani kafası karışık bilge insan!
Ancak bu eleştirinin içinde önemli bir felsefi ayrım vardır. Evrim ile ilerleme aynı şey değildir. Biyolojik değişim ahlaki olgunlaşmayı garanti etmez. Daha güçlü araçlara sahip olmak, onları daha bilgece kullanacağımız anlamına gelmez.
İnsanlığın asıl trajedisi de burada başlar.
Doğayı değiştirecek güce erişmiş, fakat kendi hırslarını yönetmeyi öğrenememiştir.
Gezegenler arası yolculuk planları yaparken yeryüzündeki açlığı ortadan kaldıramamıştır.
Ölümsüzlüğün peşinde koşarken yaşamın değerini unutabilmiştir.
Binlerce yıllık düşünce birikimine rağmen, şiddeti hâlâ sorun çözme yöntemi olarak görebilmektedir.
Bütün bunlar bizi kaçınılmaz bir soruya götürür:
İnsan gerçekten evrimleşti mi, yoksa yalnızca kullandığı aletleri mi geliştirdi?
Elbette insanlık yalnızca gerilemeden ibaret değildir. Bilim, sanat, insan hakları, dayanışma ve merhamet de bu uzun serüvenin ürünleridir. Fakat ilerlemenin kalıcı olabilmesi için her kuşağın aklı, vicdanı ve özgürlüğü yeniden savunması gerekir.
Çünkü uygarlık, bir kez kazanıldıktan sonra sonsuza kadar elimizde kalan bir ödül değildir.
Her gün yeniden kurulması gereken kırılgan bir başarıdır.
Sonuç olarak biyolojik anlamda ters evrim, geçmişe doğru basit bir dönüş olarak mümkün değildir. Fakat düşünsel, ahlaki ve toplumsal gerileme pekâlâ mümkündür.
Hatta bazı dönemlerde öylesine hızlanır ki insanlığın geleceğine değil, geçmişine doğru koştuğu hissine kapılırız.
Darwin bugün yaşasaydı belki de insanlara şu soruyu sorardı:
“Sevgili insanlar, milyonlarca yıllık evrim sürecinin sonunda akıl geliştirdiniz. Peki, onu kullanmaya ne zaman başlayacaksınız?”
Ve belki de bir maymun, bütün bu tartışmayı ağacının dalından izleyip başını iki yana sallardı:
“Bizden geldiklerini söylüyorlar ama doğrusu bu akrabalıktan pek memnun değilim!”
Çünkü insanlığın en büyük tehlikesi yeniden maymuna dönüşmek değildir. Asıl tehlike, insan olmanın anlamını unutmasıdır.
Yeşim Şahin Yaman