Osmanlı Dönemi Fikir Akımları : İSLAMCILIK

ÖZET
 19. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nda ortaya çıkan İslamcılık akımını ele almakta ve bu düşüncenin tarihsel gelişimini, temsilcilerini, etkilerini ve geri kalmışlık nedenlerine dair görüşleri incelemektedir. İslamcılık, Batılılaşma ve Osmanlıcılık gibi akımların yetersiz kaldığı bir dönemde, Müslüman toplulukları dinî bir çatı altında birleştirmeyi amaçlayan bir ideoloji olarak şekillenmiştir. Özellikle II. Abdülhamid döneminde “İttihad-ı İslam” politikasıyla siyasi bir stratejiye dönüşmüş, ancak etnik milliyetçilik hareketleri nedeniyle sınırlı bir etki göstermiştir.
İslamcılık düşüncesinin üç nesli ele alınmıştır:
⦁ İlk Nesil (1856-1924): Batılılaşmaya tepki olarak ortaya çıkmış, hilafetin kaldırılmasıyla siyasi etkisini kaybetmiştir.
⦁ İkinci Nesil (1950-2000): İslami bir toplum inşa etmeyi hedeflemiş, siyasi ve sosyal dönüşümleri kapsayan bir hareket haline gelmiştir.
⦁ Üçüncü Nesil (2000-): Bireysel tercihler, sivil inisiyatifler ve çoğulcu bir yaklaşım öne çıkmıştır.İslamcı düşünürler, geri kalmışlığın nedenlerini hurafeler, Batı sömürgeciliği, bilim ve teknolojiye ilgisizlik, İslam’dan uzaklaşma ve taklitçilik gibi faktörlere bağlamışlardır. Ayrıca, Mehmet Akif Ersoy, Muhammed Abduh, Said Halim Paşa gibi önemli temsilcilerin görüşleri detaylı bir şekilde incelenmiştir.

Giriş
Dönemin üç büyük imparatorluğu olan Rusya, Osmanlı ve Avusturya-Macaristan İmparatorluklar farklı etnik ve dini toplulukları bir arada tutacak ideolojiler formüle etmişlerdir. Burada dikkati çeken önemli nokta, emperyal ideolojiler oluşturulurken, yönetici etnik grupların dine dayalı ulusçuluklarının da buna eşlik etmesidir.
Rusya, Slav ulusçuluğu yaparken sırtını Ortodoks Kilisesine dayandırmış, Avusturyalılar, Alman ulusçuluğu karşısında Katolik Kilisesine sığınmışlardır. Benzer motiflerle Osmanlı aydınları da benzer bir ideoloji geliştirmeye çalışırken, çekirdek yönetici gruba hitap eden İslamcılığı formüle etmek istemişlerdir.
Osmanlı siyasal hayatında, Müslümanların eski nizamdaki hakimiyetlerini yeniden kazanma amacının bir ifadesi olarak Panislamizm ya da İslam Birliği (ittihad-ı İslam) politikası, Abdülaziz’ in son zamanlarında diplomatik konuşmalarda sıkça görülür olmuştur.
Osmanlıcılığın eşitlik politikasına bir tepki olarak 19.yüzyilda hemen hemen bütün Hristiyan unsurların imparatorluktan ayrılması üzerine, Avrupa’da gelişen Pan-Germenizm’ ve Panslavizm’den de esinlenen Abdülhamit, İmparatorluktaki İslam unsurların dağılmasını engellemek için Afganlı Cemalettin Afgani’nin uyarılarının da etkisi ile 1822’de İslamcılığı bir sistem olarak kabul etmiştir.
İslamcılık, devletin teokratik yapıya sahip olması ve padişahın aynı zamanda halifelik gibi bir statüsünün de bulunmasının etkisiyle aksiyon gücünü arttırmıştır. Ayrıca eğitim, öğretim ve adalete hâkim ilmiye sınıfı mensuplarının, kurtuluş çaresini Tanrı’ da aramak amacıyla camiye koşan kitlelere fikirlerini yayma çabaları bu akımı olumlu yönde etkilemiştir.
İslamcılık asıl gelişimini 19. yüzyılda II. Meşrutiyet döneminde gösteren İslamcılık, imparatorluğun uzak çevresinde Hindistan’ da şekillenmiş ve 1870′ lerden itibaren de imparatorluğun merkezinde gittikçe güçlenen bir akım olmuştur. Böylece İslamcılık aslında Osmanlı İmparatorluğu’nun gerilemeye ve Hindistan’ in adım adım İngiliz boyunduruğuna girmeye başladığı 18. yüzyıl sonlarından itibaren başlayan bir söylem halini almıştır.
II. Abdülhamid döneminde siyasi bir ihtiyacın ürünü olarak ortaya çıkmıştır. İslamcılar göre Batılaşma iki kurala dayanmaktadır. Biri taklitten kaçınmaktır. Çünkü taklit zararlıdır. İkincisi Batı’dan alınan hususlar İslami gelişmelere göre ve kanunlara göre yapılmalıdır. Osmanlı İmparatorluğu’nun geri kalmasının nedeni İslamiyet değil, tam tersine İslamiyet’in tam tam olarak uygulanmamasıdır
Batı’dan gerekli olanları almakla Batılaşmak karıştırılmamalıdır.

1.İslamcıların üç nesli

1.1.İlk nesil İslamcılar (1856-1924)
1856 Islahat Fermanı, Osmanlı’da Müslüman halk ve ulema üzerinde derin etkiler yaratarak İslamcılık düşüncesinin doğmasına zemin hazırlamıştır. Bu düşünce, özellikle Batılılaşmaya karşı bir tepki olarak gelişmiştir. Ancak 1924’te hilafetin kaldırılması, Şer’i kurumların tasfiyesi ve Diyanet’in kurulmasıyla birlikte İslamcılık hem siyasi hem kurumsal düzeyde geri plana itilmiştir. Aynı dönemde İran’da Pehlevî rejimi kurulmuş ve artık İslamcıların “kurtarılacak bir devleti” kalmamıştır. Batılılaşma devlet politikası hâline gelmiş, dinin özüne dönüş çağrıları etkisini kaybetmiş, hatta Batıcı çevrelerce yeniden anlamlandırılmıştır. İslamcı düşünce baskı altına alınmış, liderleri susturulmuş ve bu hareketler II. Dünya Savaşı’na kadar adeta bir fetret dönemine girmiştir. Bu süreci belirleyen faktörler arasında sömürgeciliğe tepki, modernleşme arzusu, bilim ve teknolojiye duyulan güven ile Batı tarzı ilerleme inancı yer alır.

1.2. İkici nesil İslamcılar (1950-2000)
1950-2000 yılları arasındaki ikinci nesil İslamcılar, seleflerinden farklı olarak kurucu bir misyon üstlenmişlerdir. Amaçları sadece İslami bir devlet değil, aynı zamanda “cahiliye toplumuna karşı İslam toplumunu inşa etmektir. Bu dönemin başlangıcı olarak 1950’ler; Türkiye’de çok partili hayata geçiş, Pakistan’ın kurulması, Mısır’da İhvan-ı Müslimin’in siyasal kimlik kazanması ve İran’daki Musaddık hareketi gibi olaylarla sembolleşir. Aynı zamanda büyük kırsaldan kente göç dalgası yaşanmış, toplumun yapısı değişmiştir. İkinci nesil İslamcılar, sadece devleti değil, kültürü ve toplumsal yapıyı da İslamîleştirmeyi hedeflemişlerdir. Bu süreci en iyi tanımlayan kavram “İslami hareket” olmuştur; çünkü bu hareket hem siyasal hem sosyal hem de zihinsel dönüşümleri içermektedir. Bu dönemi etkileyen temel faktörler arasında Soğuk Savaş’ın kutuplaştırıcı ortamı, güçlü ulus-devlet yapıları, otoriter rejimler ve modernliğin her şeyi siyasetin bir türevi olarak görme eğilimi yer alır.

1.3. Üçüncü nesil İslamcılar (2000-)
İkinci nesil İslamcılığın son evresinde en belirgin özellik, kentleşme sürecinin tamamlanması ve küreselleşmenin İslamcıların dini ve dünyayı okuma biçimlerini derinden etkilemesidir. Bu dönemde temel argüman artık sadece politik merkezlilik değil; bireysel tercihler, gönüllü cemaat yapıları, çoğulcu kamusallık ve sivil inisiyatifin ön plana çıktığı, aşağıdan yukarıya doğru gelişen bir İslamlaşma sürecidir. Dini hayat (Hayatü’d-din) artık doğrudan bir amaç olarak öne çıkmaktadır. Bu dönemi etkileyen iki ana unsur: kentleşmenin sınırlarına ulaşması ve küreselleşme, Türkiye özelinde ise AB üyelik sürecidir. Üçüncü nesil İslamcılar, kullandıkları dil, söylem, analiz araçları ve projeleriyle önceki iki nesilden önemli ölçüde ayrılmışlardır; ancak bu, köklü bir kopuş değildir. İkinci nesil İslamcılık, 1979 İran Devrimi ile zirveye ulaşmış, ancak 1990’ların sonunda sivil ve toplumsal talepler, siyasal İslamcı formatların önüne geçmiştir. Türkiye’de Refah Partisi 1995 seçimlerinden birinci çıksa da 1997’de 28 Şubat süreciyle iktidarı bırakmak zorunda kalmıştır. Aynı dönemde İran’da ikinci nesil İslamcılar, üçüncü nesil temsilcileri olan Muhammed Hatemi ve ekibine seçim kaybetmiştir. Bu noktadan sonra her üç nesli oluşturan İslamcı akımların, tarihsel bağlamları, fikir kaynakları, aktör profilleri ve hedefleriyle detaylı analizine geçilebilir.

2.Halifesizleştirme
Hilafetin kaldırılması, Müslümanların siyasal temsil merkezinden yoksun kalmalarına yol açmış ve bu durum İslâmcı düşüncede derin bir travmaya neden olmuştur. Cumhuriyet’in ilk kuşak İslâmcıları bu gelişmeyi “halife sonrası durum” olarak değerlendirmiş, bu durumun dinî hükümlerin uygulanamaz hale gelmesine ve siyasî-ahlakî bir boşluk doğurmasına yol açtığını savunmuşlardır.

Her ne kadar hilafetin işlevi son dönem Osmanlı’da zayıflamış ve araçsallaşmış olsa da, dönemin önde gelen İslâmcı düşünürleri (Said Nursi, Elmalılı Hamdi Yazır, Mehmet Akif, Asım Hoca gibi) hilafetin kaldırılmasına karşı çıkmış ve bu konuda eleştirel bir duruş sergilemişlerdir. Ancak bu eleştiriler, hilafetin kaldırılması talebine dönüşmemiştir. İslâmî devlet fikri, sadece yönetim değil aynı zamanda Müslümanların Allah’ın hükümlerine uygun bir hayat sürebilmesi için zorunlu görülmüştür. Hilafetin kaldırılmasıyla birlikte Kur’an’daki birçok ayetin muhatapsız kaldığına inanılmış, böylece siyasî bedenin yokluğu, İslâmî hayatın mümkünlüğünü sorgulanır hale getirmiştir. Yeni kurulan cumhuriyet düzeni, eski siyasal bedenin üzerine yeni bir toplum ve kimlik inşa etmeye çalışmış; bu, özellikle kıyafet devrimi gibi sembollerle bireylerin aidiyetlerini dönüştürme çabası olarak görülmüştür. İman-amel bütünlüğünün parçalanması ve Müslümanların beden-mekân bağlamında yabancılaştırılması, travmayı derinleştirmiştir. Bu travmatik durumun ardından ilk İslâmcı metinlerde “geçici hâller” söylemi öne çıkmış; halifesizlik hali bir tür olağanüstü durum olarak tanımlanmıştır. Bu süreçte İslâmcılar arasında farklı tepkiler ve arayışlar doğmuş, yeni siyasî, kültürel ve dinî stratejiler geliştirilmiştir.

3.Geri kalmışlığın sebepleri
İslâm dünyasının geri kalmışlığının nedenleri, birkaç sayfada basitçe açıklanabilecek meseleler değildir. Bu konu üzerine çokça yazılmış ve konuşulmuş olsa da hâlâ güncelliğini korumaktadır. İlk açıklama girişimleri Batılı oryantalistler tarafından yapılmış ve bu geri kalmışlık, İslâm’ın hükümleriyle ilişkilendirilmiştir. Bu bakış açısı, Müslümanlar arasında doğal bir tepkiye yol açmış ve oryantalist görüşlere karşı reddiyelerin yazılmasına neden olmuştur. Bu entelektüel tepki süreci, İslâmcıların kendi toplumlarının geri kalmışlık sebeplerini daha derinlikli şekilde araştırmalarını ve tartışmalarını sağlamıştır.
Bu bağlamda, İslâmcı düşünürler geri kalmışlığı sadece dış etkenlere değil, içsel sorunlara da bağlayarak çok boyutlu açıklamalarda bulunmuşlardır. İlerleyen bölümlerde, İslâmcıların bu konudaki görüşleri maddeler hâlinde detaylandırılacaktır.
3.1.Hurafeler ve Yanlış İnanışlar
İslâmcı düşünürler, İslâm dünyasının geri kalmışlığını büyük ölçüde dinin asli mahiyetinden sapılmasıyla açıklarlar. Said Halim Paşa’ya göre, İslâm ahlâkı zamanla mahallî ve millî geleneklerin etkisiyle bozulmuş, milletler kendi ırkî ve kültürel özelliklerine göre farklı hayat görüşleri geliştirerek İslâm’ın evrensel yapısını zedelemişlerdir. Ahmed Hilmi ise bu durumu, taassup, yeniliklere kapalılık ve gelişime karşı düşmanlıkla açıklar; bu zihniyetin kurtuluşu Mehdî gibi metafizik beklentilere havale ettiğini, hatta bu düşüncenin sosyal ve siyasal alanlara da taşındığını belirtir.
Seyyid Bey, hurafeler ve türbelere yönelik yanlış inançların toplumun ilerlemesini engellediğini savunur. Benzer biçimde Ginaltay ve Cemaleddin Afgânî de İslâm dünyasındaki çöküşü hurafelerin hâkimiyetine bağlar; Afgânî’ye göre Müslümanlar İslâm’ı kaybetmiş, yerine uydurma inanç sistemlerini koymuşlardır. Bu eleştiriler, tasavvuf ve tarikatlara karşı olumsuz tutumları da içerir. Mehmet Akif Ersoy da halk arasında bâtıl inançların din adına savunulmasını eleştirerek bu anlayışın karşısında durmuştur.

3.2. Batı Sömürgeciliği ve İslam Dünyasında Oluşan Tepkisel Yaklaşımlar
İslam dünyasının geri kalmasının sebeplerinden biri olarak, bazı İslamcı düşünürler Batı ile İslam dünyası arasında tarihsel süreçte oluşan dini düşmanlığı ve Batı’nın sömürgeci politikalarını göstermektedir. Said Halim Paşa’ya göre, bu düşmanlıktan kaynaklanan savaşlar ve karşılıklı nefret duygusu, Müslümanların Batı uygarlığını tanımasını ve ondan yararlanmasını engellemiştir. Batı’nın gelişen medeniyeti karşısında duyulan güvensizlik, Müslümanların ilerlemesini kitlemiştir. Ayrıca Batı’nın sömürgeci faaliyetleri, İslam ülkelerini işgal edip sömürgeleştirmesine ve Müslümanlara ağır zulümler uygulamasına yol açmıştır. Bu durum, hem ekonomik hem siyasal bağımsızlığı zedelemiştir. Said Halim Paşa ve Bediüzzaman gibi isimler, Batı’nın güven vermeyen ve baskıcı politikalarının, İslam dünyasının geri kalmasında büyük etkisi olduğunu savunmaktadır.

3.3. Ulama’nın Gafleti, ilme ve Tekniğe Karşı Bilgisizlik
İslamcı düşünürlere göre, İslam dünyasının geri kalmasının başlıca sebeplerinden biri, bilim ve teknoloji karşısındaki ilgisizliktir. Ulema sınıfı ve aydınlar, Batı’da hızla gelişen bilimsel ve teknik yenilikleri takip edememiş, hatta bu gelişmelere karşı adeta bir gaflet içinde kalmışlardır. Bu ilgisizlik, halkın da geri kalmasına yol açmış ve İslam toplumlarını Batı’nın gerisine düşürmüştür. Said Halim Paşa, bu geri kalmışlığın hem eski hem de yeni biçimlerinden söz ederek, geçmişte bilimsel ilerlemelere tamamen kayıtsız kalındığını, günümüzde ise bu gelişmelerin eksik ve yüzeysel olarak takip edildiğini belirtmektedir. Ahmed Hilmi de ulemanın, çağın bilimsel düzeyinden habersiz olduğu için çözüm üretmekte yetersiz kaldığını ifade etmektedir. Bu değerlendirmeler, İslam dünyasında modern bilim ve teknolojiye karşı duyarsızlığın, geri kalmanın temel nedenlerinden biri olduğunu ortaya koymaktadır.

3.4.Islam’dan Uzaklaşma
İslamcılar, Müslümanların İslami görevleri eskisi kadar iyi anlayıp yerine getirememesinin ve İslam’dan uzaklaşmalarının gerilemenin temel nedeni olduğu konusunda hemfikirdir. Müslümanlar, İslami esasları geniş ve aydın bir bakış açısıyla uyguladıkları dönemlerde yükselmiş, huzur ve refaha kavuşmuşlardır. Ancak İslami esaslar yanlış anlaşıldığında ve kötü uygulandığında, baskıcı yöneticilerin egemenliğine girilmiş ve geri kalınmıştır.

a) içimizde karamsarlığın hayat bulup dirilmesi,
b) Doğruluğun siyasi hayatta ölmesi,
c) Düşmalığı sevmek,
d) Müslümandan birleştiren manevi bağları bilmemek,
e) istibdadın (baskı) yayılması,

Geri kalmanın temel sebebi, İslami esaslardan uzaklaşmaktır. Kur’an ve hadisler ışığında İslami ilimlerin canlandırılması, hurafe ve batıl inançlardan kurtulmak ilerlemenin yoludur. İslam dünyası birlikten uzaklaştıkça zayıflamakta ve düşmanların hedefi haline gelmektedir. Felaketlerin nedenlerinden biri, İslam medeniyetinin temel unsuru olan “Şura-yı Ümmet” (Danışma Meclisi) esasının terk edilmesi ve bunun yerine baskıcı yöneticilerin ortaya çıkmasıdır. Ayrıca, dini hikmetin sönmesi ve bunun yerini şekilciliğin alması, ahlaki ve dini çöküşe yol açmış; bu durum siyasi ve toplumsal gerilemeyi tetiklemiş, sonuç olarak ahlaki ve dini sefillik geri kalmışlığın temel sebeplerinden biri olmuştur.

3.5. Milli Kimliği Terk etmek ve Taklitçilik
Milli kimliğin terk edilmesi, bir milletin ilerlemek için özel gayret göstermesini engeller; çünkü kendi varlığını feda etmeye hazır olan bir toplum, dış güçlerin etkisine kolayca boyun eğer. Batı’yı taklit etmek ve milli örf-adetlere aykırı bir yaşam biçimini benimsemek uygun değildir; dinimiz ve milli servetimiz buna izin vermez. Batı hayatının savurganlıktan ibaret olduğu, gerçek insanlık ve medeniyetle bağının zayıf olduğu vurgulanmaktadır. Taklitçilik, kültürsüzleşme ve boşlukta kalma anlamına gelir; ekonomik ve sosyal alanda esarete yol açar. Geri kalmanın sebepleri arasında hurafelerin yaygınlaşması, dinin özünden uzaklaşılması ve Batı devletlerinin sömürgeci politikaları da bulunmaktadır.

4.İslamcılık Açısından Sosyal Yapı
Tanzimat dönemi Osmanlı’da topluluklar arasında siyasal ve hukuksal eşitlik sağlama amacı taşımış olsa da, bu süreçte Müslümanlar ikinci sınıf vatandaş konumuna düşmüş ve aralarındaki dinsel ve mezhepsel geçimsizlikler artmıştır. İslam dininde Müslüman ile Hristiyan eşit görülmediği için, Osmanlı milleti anlayışı İslamcı politikalarla sosyal yapıyı doğrudan göz ardı etmiştir. Azınlıklar ise Osmanlı’nın zayıflığından faydalanarak bağımsızlık ve ayrılık hareketlerini artırmış, bu da Osmanlı’nın çöküşünü engelleyememiştir. Balkan topraklarının kaybı ve Müslüman tebaanın içinde yer alan Arnavutlar ve Arapların ayrılma girişimleri, Osmanlı yönetimini sadece Türk unsuruna dayanmak zorunda bırakmıştır. Böylece İslamcı düşüncenin, imparatorluğun çok uluslu sosyal yapısını korumaya yetmediği ortaya çıkmıştır.

5.İslamlaşma ve İslamcılık
İslamcılık akımı, sadece Batılılaşma hareketinin başarısızlığına ve siyasal-ekonomik bozulmalara tepki olarak ortaya çıkmamış; aynı zamanda Batılı yazarların Osmanlı Devleti ve İslamiyet hakkında yazdığı olumsuz görüşlere karşı bir savunma bilinciyle de doğmuştur. İslamcı yazarlar, İslam’ın ilerlemeye engel olmadığını ve Batılı oryantalistlerin dinle ilgili iftiralarına karşı güçlü savunmalar yapmışlardır. Zamanla İslamcılar ile Türkçüler arasında sürtüşme de yaşanmıştır. İslamcılık, sadece inanç sistemi değil, aynı zamanda kanun dini olarak toplumun hayat düzenini belirlemeli; devlet başkanı bu düzenin uygulanmasından sorumlu olmalıdır. İslam, halkçı ve demokratik bir din olarak, dini baskı altında tutan ruhani bir sınıf bulunmadığı; tüm Müslümanların kardeş olduğu ve insan haklarını savunan ilkeler içerdiği kabul edilir. İslamcılık; hilafet, meşveret, İslamlaşma, İslam birliği, ekonomik kalkınma ve ilerleme gibi alanlarda yeni çözüm önerileri sunar. İslam, inanç, ahlak, toplum ve siyaset anlayışını kapsayan bütüncül bir sistemdir; idealist ve pozitivist görüşlerin her ikisini de içerir. İslamlaşmak, bu anlayışı zaman ve çevre koşullarına göre yorumlamak ve uygulamaktır. Müslüman toplumların ahlaki, toplumsal ve siyasal açıdan İslam’a yönelmesi temel amaçtır. Bu sayede toplumsal ve düşünsel gerilikler engellenerek sürekli gelişme sağlanır. Her Müslüman, ulusu ve genel İslam toplumu için görevlerini yerine getirmeli, yabancı egemenliği altında kalan Müslüman toplumları kurtarmaya çalışmalıdır.

6. İslâmcılık ve İttihâd-ı İslâm
   II. Abdülhamid döneminde İslamcılık düşüncesi, Osmanlı’nın dağılmasını önlemek ve Müslüman toplulukları bir arada tutmak amacıyla benimsenen bir ideolojik yaklaşımdı. Batıcılık ve Osmanlıcılık gibi fikir akımlarının yetersiz kaldığı düşünülerek, tüm Müslümanları dinî ortaklık temelinde birleştirme amacı güdüldü. Bu düşünce, özellikle Cemaleddin Afgani ve Muhammed Abduh gibi İslam dünyasının önde gelen entelektüelleri tarafından desteklendi. İslam’ın özüne dönülmesi, Kur’an ve sünnetin akıl ve bilimle yeniden yorumlanması savunuldu. Yaygınlaşmasında Sırât-ı Müstakîm ve Sebîlürreşâd gibi dergiler, eğitim faaliyetleri ve basın önemli rol oynadı.
   II. Abdülhamid bu düşünceyi “İttihad-ı İslam” politikasıyla siyasi bir stratejiye dönüştürdü. Halifelik makamını etkin biçimde kullanarak, sadece Osmanlı sınırları içindeki Müslümanları değil, sömürge altındaki diğer Müslüman halkları da etkilemeyi hedefledi. Medreseler, okullar, telgraf hatları ve demiryolları bu birliği sağlamaya yönelik araçlardı. Yurt içindeki birlik kadar, dış politikada da Batı’ya karşı bir caydırıcılık unsuru olarak kullanıldı. Ancak Arap milliyetçiliği gibi etnik temelli akımların yükselişiyle birlikte bu politikanın etkisi sınırlı kaldı. Yine de dönem boyunca İslam dünyasında ciddi bir karşılık buldu ve uzun vadede İslamcılık düşüncesinin şekillenmesinde kalıcı etkiler bıraktı.

7.İSLAMCILIĞIN TEMSİLCİLERİ
7.1.MEHMET AKİF ERSOY
Mehmet Âkif, Batı’nın sahip olduğu teknik ve endüstriyel üstünlüğü mazlum milletleri sömürmek için kullandığını görmüş ve bunu İstiklal Marşı’nda “tek dişi kalmış canavar” olarak nitelemiştir. Âkif’e göre Batı’nın medeniyeti adalet ve merhamet değil, baskı ve zulüm üzerinedir.
Bu tehdide karşı durmanın tek yolu, İslâm’ın temel ilkelerine sarılmak, Müslümanlar arasında birlik ve dayanışmayı sağlamak, yani İttihâd-ı İslâm’dır. Bu düşünce, onun sadece fikir dünyasında kalmamış, bizzat hayatında da davranışa dönüşmüştür.

7.1.2. Peygamber Örneği ile Şahsiyet İnşası
Âkif’in hayatındaki en büyük gaye, Hz. Muhammed’in Mekke dönemindeki mücadele örneğiyle, Müslüman şahsiyetini yeniden inşa etmektir. Tıpkı Peygamber’in sadakati ve emanetiyle tanınıp kabul edilmesi gibi, Âkif de kendi şahsiyetinden başlayarak, inancını hayatının her alanına yansıtmıştır.

7.1.3. Gözlemler, Yolculuklar ve Yazılar
Teşkilat-ı Mahsûsa görevlisi olarak Berlin, Viyana ve Necid çölleri gibi birçok coğrafyayı gezmiş, buralarda Müslümanların içinde bulunduğu perişanlığı gözlemlemiştir. Bu izlenimleri Sırat-ı Müstakim ve Sebilürreşad dergilerinde yayınladığı makalelerle kamuoyuna aktarmıştır.
Onun eser ve yazılarındaki içerik, sadece bir şairin haykırışı değil, aynı zamanda dinamik bir dünya görüşünün ürünüdür. Düşünceleri yüzeysel değil, çözüme yönelik derin analizlerdir.

7.1.4. İslâm’ın Güçlenmesi için Gerekli Koşullar
Âkif’e göre İslâm dünyasının yeniden güçlenmesi için:
⦁ Vahye dayalı,
⦁ Akla güvenen,
⦁ İlimle gelişen,
⦁ İrfanla yoğrulmuş bir inanca sahip olunmalıdır.
Aynı zamanda, hurafeler, cehalet, yanlış tevekkül, batıl inançlar ve kavmiyetçilik gibi anlayışlar terk edilmelidir. Ona göre Müslümanların geri kalmasının temel nedenleri şunlardır:
⦁ Tembellik ve cehalet
⦁ Kur’an’dan uzaklaşmak
⦁ Aşırı kavmiyetçilik ve tefrika
⦁ Yanlış kader anlayışı
⦁ Eğitim sisteminin bozukluğu
⦁ Osmanlı kurumlarındaki hantallık
⦁ Kültürel yozlaşma

7.1.5. Avrupa Taklitçiliğine Karşı Duruş ve İslâmcılık
Mehmet Âkif, Batı hayranlığının körü körüne taklit anlamına geldiği dönemlerde, pozitivizm ve materyalizm gibi fikirlerin karşısında durmuş, Kur’ân ve Sünnet merkezli bir dirilişin savunucusu olmuştur. İslâm’ın yanlış yaşanması, onu yanlış yorumlamakla eşdeğerdir. Ona göre:
⦁ İslâm’ın özünde hata yoktur,
⦁ Hatalar Müslümanların yaşayış tarzındadır,
⦁ Batı’nın ilmi alınmalı ama ahlâkı ve kültürü taklit edilmemelidir.
İslâm’ın temel ilkelerine bağlı kalınarak çağın şartlarına uygun yeni bir yorum ve açılım gerektiğini düşünmüş, fakat bunu gerçekleştirecek yeterli donanıma sahip alimlerin eksikliğinden dolayı zaman zaman karamsarlığa da düşmüştür.

7.1.6. Safahat ve İttihâd-ı İslâm
Âkif’in bu düşüncelerinin en açık ve etkili şekilde yer aldığı eseri, şüphesiz ki Safahat’tır. Manzum yazılmasına rağmen, Safahat’ta:
⦁ Dinî, siyasî, sosyal ve kültürel meseleler,
⦁ İslâmî bir bakış açısıyla,
⦁ İttihâd-ı İslâm ilkesi ekseninde ele alınır.
Özellikle Süleymaniye Kürsüsü bölümünde, Batı’nın Osmanlı’daki gayrimüslim unsurlar arasında bağımsızlık ve eşitlik fikirleriyle kavmiyetçiliği körüklediği, bunun da Müslümanları parçaladığı vurgulanır. Âkif, “Türk, Arap, Acem, Arnavut yoktur; sadece Müslüman vardır” diyerek ümmetçi bir anlayışı savunur.

7.1.7. Kavmiyetçiliğe ve Ayrımcılığa Karşı Tutumu
Mehmet Âkif, ırkçılık ve kavmiyetçilik gibi fikirleri İslâm’ın ruhuna aykırı bulur. Ona göre Müslümanlar arasındaki ayrılıklar, düşmanlıklar ve parçalanmalar İslâm ümmetine büyük zarar vermektedir. Sebilürreşad’da bu konuyla ilgili şu sert ifadesi dikkat çeker:
“Ancak Müslümanlıktan çıkarsanız kavmiyet davasında bulunursunuz; o zaman da Müslüman olamazsınız.”

7.1.8. İttihâd-ı İslâm’ı Bir İman Meselesi Olarak Görmesi
Âkif, İttihâd-ı İslâm’ı sadece siyasi bir hedef değil, imanî bir mesele olarak görmüştür. Bu görevin başta Osmanlı hilafeti ve saltanatı eliyle gerçekleştirilmesini savunmuş, tüm Müslüman milletlerin Osmanlı şemsiyesi altında birleşmesini istemiştir.
1912’de Balkanlar’da başlayan parçalanma sürecinde bu fikir daha da öne çıkmış, Milli Mücadele döneminde ise vaaz ve şiirlerinde bu birlik anlayışını cihad çağrısıyla birleştirmiştir.

SONUÇ:
Mehmet Âkif, hayatı boyunca Müslümanların hem bireysel hem de toplumsal olarak silkelenip yeniden ayağa kalkmasını savunmuş; bunun da ancak İslâm’ın özüne dönerek, aklı, ilmi ve vahyi birlikte kullanarak olacağını belirtmiştir. İttihâd-ı İslâm düşüncesi onun hem şiirinde hem eylemlerinde hem de ideolojik duruşunda merkezî yer tutmuştur.

7.2.Muhammed Abduh
Muhammed Abduh, 1849’da Mısır’da doğmuş, erken yaşta hafız olmuş ve geleneksel eğitimi yetersiz bularak bir süre okuldan uzak kalmıştır. Ancak daha sonra Ezher’e devam etmiş, burada da eğitim sisteminden memnun kalmayarak tasavvufa yönelmiştir. Onu tekrar ilme döndüren en önemli figür ise Cemaleddin Efgânî olmuştur. Abduh, bu etkileşim sayesinde 1877’de mezun olmuş, ardından farklı eğitim kurumlarında görev alarak dinî ve ahlakî dersler vermiştir.
Abduh’un düşünce dünyasında en önemli kırılma noktası, Müslümanların Batı karşısındaki geri kalmışlığına çözüm arayışıdır. Bu amaçla Kur’an ve Sünnet merkezli bir ıslahat anlayışını savunmuş; taklitçilikten kurtulup selefin anlayışına dönülmesi gerektiğini belirtmiştir. Ona göre, dinin özüne dönülmeli, hurafe ve batıl inançlardan arınılmalı, medrese sistemi reforme edilerek fen bilimleriyle birlikte modern eğitim anlayışı benimsenmelidir.
Abduh, İslam’ın akıl ve bilimle çelişmediğini, bilakis bu üç unsurun bir arada uyumlu biçimde çalışması gerektiğini vurgulamıştır. Ona göre, İslâm dünyasının kurtuluşu ancak dinî ilimlerle birlikte modern bilimlerin okutulması ve çağın gereklerine uygun eğitim sisteminin kurulmasıyla mümkündür.
Avrupa medeniyetinin bilimsel yönlerinden faydalanılabileceğini, fakat dinî değerlerle uyuşmayan unsurların ise dışlanması gerektiğini savunmuştur. Abduh’un fikirleri yalnızca Mısır’da değil, Kuzey Afrika ve Osmanlı coğrafyasındaki birçok düşünür ve hareket üzerinde de etkili olmuştur. Türkiye’de ise özellikle Mehmet Âkif üzerinde derin bir etkisi vardır.

7.3.Şehbender zade Filibeli Ahmed
⦁ Günümüzde Bulgaristan sınırları içinde kalan Filibe’de (Plovdiv) doğdu.
⦁ Jön Türklerle temas kurdu.
⦁ Jön Türker’in kurduğu Terakkî-i Osmânî Cemiyeti’ne girdi.
⦁ Çaylak adıyla bir mizah dergisi çıkardı.
⦁ Kısa bir süre İttihâd-ı İslâm adıyla haftalık siyasî bir gazete yayımladı.
⦁ Gazetenin kapanmasının ardından İkdam, Şehbâl, Yeni Tasvîr-i Efkâr ve Sırât-ı Müstakîm gibi gazete ve dergilerde siyasî ve felsefî yazılar yazdı.
⦁ Hikmet Matbaa-i İslâmiyyesi’ni kurdu.
⦁ Başlangıçta İttihat ve Terakkî Cemiyeti’ni destekledi; ancak II. Meşrutiyet’ten sonra giderek artan yanlış davranışları yüzünden cemiyeti ağır bir dille eleştirmekten çekinmedi.
⦁ Hem bu eleştirileri hem de siyonizme ve masonluğa yönelik suçlamaları yüzünden dergi ve gazeteleri sık sık kapatıldı.
⦁ 30 Ekim 1914’te âniden öldü.

7.4 Şeyhülislam Musa Kazım
⦁ (1858-59) Erzurum’un Tortum ilçesinde doğdu.
⦁ Başta Selâhaddin Ali Şuûrî Efendi olmak üzere çeşitli hocalardan ders aldı.
⦁ İmtihanı kazanarak müderris oldu ve Fâtih Camii’nde ders vermeye başladı.
⦁ Dârülfünun ve Dârülmuallimîn hocalıklarına getirildi.
⦁ II. Meşrutiyet’in ardından Maarif Nezâreti’nde kurulanMeclis-i Kebîr-i İlmî’ye, ayrıca Meclis-i A‘yân’a üye oldu.
⦁ Talat Paşa kabinelerinde şeyhülislâm olarak görev yaptı.
⦁ Damad Ferid Paşa hükümeti tarafından İttihat ve Terakkî Cemiyeti liderlerinin tutuklanması üzerine Said Halim Paşa ve diğer arkadaşlarıyla birlikte Bekirağa Bölüğü’nde hapsedildi.
⦁ Sultan Vahdeddin cezasını üç yıl sürgüne çevirdi.
⦁ Sürgün bulunduğu Edirne’de 10 Ocak 1920 tarihinde vefat etti.
⦁ II. Meşrutiyet günlerinde İttihat ve Terakkî Cemiyeti’ne üye olmuştur.
⦁ Meşrutiyet’in yararları ve İslâm’a uygun bir sistem olduğu konusunda makale ve eserler kaleme almış, daha sonra da şeyhülislâmlıkla ödüllendirilmiştir. Mûsâ Kâzım on iki yaşında Nakşibendî tarikatına girmiş ve tasavvufla ilişkisini hayatının sonuna kadar devam ettirmiştir .

7.5.Said Halim Paşa
⦁ Kahire’de dünyaya geldi (19 Şubat 1864).
⦁ Mısır Valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa’nın torunu olup babası Şûrâ-yı Devlet üyesi Mehmed Abdülhalim Paşa’dır.
⦁ II. Abdülhamid tarafından kendisine sivil paşalık rütbesi verilmiştir.
⦁ Görevindeki başarısından dolayı kısa zamanda Rumeli beylerbeyliği pâyesine yükseltildi .
⦁ 1903’te Jön Türklerle ilişkisi bulunduğu ileri sürülerek İstanbul’dan uzaklaştırıldı.
⦁ 1906’da Osmanlı Terakkî ve İttihat Cemiyeti’nin (1906-1907) müfettişliğine getirildi.
⦁ II. Meşrutiyet’in ilânından sonra diğer İttihatçılarla birlikte İstanbul’a döndü.
⦁ II. Abdülhamid tarafından Âyan Meclisi üyeliğine tayin edildi.
⦁ Padişahın izniyle Âyan Meclisi üyeliğinden ayrılarak Paris’te İslâmcılık üzerine incelemelerde bulundu.
⦁ 5 Aralık 1921’de konağın önünde Ermeni Arşavir Şıracıyan tarafından öldürüldü. Naaşı İstanbul’a getirildi.

7.6.Seyyid Bey
⦁ Mehmed Seyyid İzmir’de doğdu.
⦁ II. Meşrutiyet’in ilânıyla birlikte siyasete atıldı ve 1908 seçimlerinde İzmir mebusu oldu.
⦁ 1908 seçimlerinde İzmir mebusu oldu.
⦁ 1918 yılının Mütareke ortamında bazı İttihatçılarca kurulan kısa ömürlü Teceddüt Fırkasının kurucuları arasında yer aldı.
⦁ İngilizler’in İstanbul’u işgalinin ardından Malta’ya sürgün edilenler arasında Seyyid Bey de vardı.
⦁ Mustafa Kemal’e hukukî konularda danışmanlık yaptı.
⦁ Kuruluş halindeki İlâhiyat Fakültesi reisliğine (dekanlık) getirildi. Ölümüne kadar İlâhiyat Fakültesi’nde târîh-i fıkıh ve Hukuk Fakültesi’nde usûl-i fıkıh hocalığını sürdürdü.
⦁ Yakalandığı zatürreden 8 Mart 1925 tarihinde öldü.
⦁ Seyyid Bey’in görüşleri dönemin İslâmcılık anlayışı içinde modern bir bakış açısını temsil etmektedir.
⦁ Seyyid Bey, hilâfetin dinî değil dünyevî bir kurum olduğu fikrini savunarak hilâfeti hakikî ve sûrî olmak üzere ikiye ayırmış ve hâlihazırdaki hilâfetin gerçek hilâfet olmadığını söylemiştir.

7.7.İskilipli Mehmet Atıf
⦁ İskilip’in Tophane köyünde doğdu.
⦁ İskilip’te müderrislik yapan Hoca Abdullah Efendi’den bir süre ders aldı.
⦁ “İstanbul müderrisliği”ni kazandı; ertesi yıl Fâtih Camii’nde ders vermeye başladı.
⦁ İstanbul Dârülfünunu İlâhiyat Fakültesi’nden 1905’te mezun olarak Kabataş Lisesi Arapça öğretmenliğine tayin edildi.
⦁ Meşîhat-ı İslâmiyye Dairesi’nde bulunan dersiâmların mağduriyetini giderme konusunda yaptığı çalışmalar üzerine şeyhülislâm tarafından Bodrum’a sürüldü.
⦁ Bu arada Sebîlürreşâd ve Beyânülhak’ta yazılar yazdı.
⦁ Anadolu’nun çeşitli merkezlerinde şubeleri açılan Teâlî-i İslâm Cemiyeti pek çok kitap bastırarak dağıttı ve köylü çocuklarının bilgilendirilmelerine öncülük etti, ayrıca bir ilmihal ile İslâm tarihi kitabı hazırlattı.
⦁ Şapka kanununa muhalefetten dolayı 7 Aralık 1925’te tutuklandı.
⦁ 4 Şubat 1926’da Ankara’da eski meclis binası yakınlarındaki Karaoğlan Çarşısı’nda Babaeski müftüsü Ali Rızâ Efendi ile beraber idam edildi.

7.8.Babanzade Ahmed Naim
⦁ Bağdat’ta doğdu.
⦁ Galatasaray Sultânîsi ve Mülkiye Mektebi’nde okudu.
⦁ Galatasaray Sultânîsi’nde Arapça okuttu.
⦁ Dârülfünun Edebiyat Fakültesi’nde felsefe, mantık, ruhiyat ve ahlâk dersleri müderrisliğine başladı.
⦁ Ahmed Naim İstanbul’da 13 Ağustos 1934 Pazartesi günü öğle namazının ikinci rek‘atında secdede vefat etti. Mehmed Âkif, “Naim’in vefat haberi üzerime dağ gibi yıkıldı” diyerek üzüntüsünü dile getirdi.
⦁ Arap edebiyatından seçtiği parçaların tercüme ve şerhlerini Servet-i Fünûn dergisinde “Bedâyiu’l-Arab” başlığıyla neşrederek yazı hayatına başladı.
⦁ Ahmed Naim, maddeciliğe ve belli bir hizbe bağlılık gösterenlere karşı çıkarak onlarla mücadele ettiği gibi eski usulle Arapça öğretimine de cephe aldı.
⦁ Ayrıca hadis okutma usulünün ıslaha muhtaç olduğunu ortaya koydu.
⦁ İslâm birliği açısından sakıncalı bulduğu Arap İttihat Kulübü’nün isim ve kuruluşunu da tenkit etmiştir.

7.9.Elmalılı Hamdi Yazır
⦁ Antalya’nın Elmalı ilçesinde doğdu.
⦁ Hâfızlığını Elmalı’da tamamladı.
⦁ Tahsili esnasında Bakkal Ârif Efendi ile Sâmi Efendi’nin hat derslerine devam ederek onlardan da icâzet aldı.
⦁ Daha sonra Şeyhülislâmlık Mektûbî Kalemi’nde görev aldı.
⦁ 27 Mayıs 1942’de, uzun müddet müptelâ olduğu kalp yetmezliğinden Erenköy’de damadının evinde vefat etti ve Sahrayıcedid Mezarlığı’na defnedildi.
⦁ Elmalılı, İslâm ümmetinin içtimaî vicdanını kaybetmesinin büyük felâketlere sebep olacağını, Müslümanları Avrupalılaştırmanın bir hata olduğunu ve kurtuluşun Avrupa’yı içimizde eritip kendi değerlerimizi korumakla mümkün olabileceğini yazılarında ısrarla belirtmiştir.
⦁ Dini, kendi arzularıyla iyilik yapacak ve kemale erecek insanlar yetiştiren bir eğitim müessesesi veya insanları kendi istekleriyle tabiatta gözlenen zorunluluk ve baskıların üstüne yükseltecek olan bir hürriyet yolu olarak görür.

Sonuç
İslamcılık, Osmanlı İmparatorluğu’nun son dönemlerinde Müslümanları bir arada tutmayı amaçlayan bir ideoloji olarak ortaya çıkmış ve zaman içinde farklı evrelerden geçerek günümüze kadar ulaşmıştır. Bu düşünce, dinî kimliği siyasi ve toplumsal bir çerçeveye oturtarak Müslümanların geri kalmışlık sorunlarına çözüm aramıştır. Ancak, etnik milliyetçilik, Batılılaşma baskıları ve iç çekişmeler nedeniyle tam anlamıyla başarılı olamamıştır. Buna rağmen, İslamcılık, İslam dünyasında etkisini sürdüren ve modern dönemde de farklı biçimlerde varlığını koruyan bir akım olarak önemini korumaktadır.

Kaynakça
Uçar, F. (2008). Üç tarz-ı siyaset: Türkçülüğün manifestosu. Ankara: Fark Yayınları.
Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce, Cilt 6: İslamcılık
(2004). İstanbul: İletişim Yayınları.
Osmanlı İslâmcılık Düşüncesinde İki Öncü İsim: Muhammed Abduh ve Mehmet Âkif. (2022). ULUM, 5(2), [sayfa numaraları]. Ankara: Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, İslami İlimler Fakültesi.
İnalcık, H. (2019). Osmanlı tarihinde İslamiyet ve devlet. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Kara, İ. (2014). Türkiye’de İslamcılık düşüncesi 1. İstanbul: Dergah Yayınları.
Akpınar, M. (1995). Meşrutiyet dönemi fikir akımları içerisinde İslamcılık akımı’nın incelenmesi (Yüksek lisans tezi, Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü). Cumhuriyet Üniversitesi.
Koca, F. (2020). Makale başlığı. TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
Bostan, M. H. (2008). [Makale veya madde başlığı]. TDV İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
Erdem, S. (2009). [Makale veya madde başlığı]. TDV İslâm Ansiklopedisi. Ankara: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
Çakan, İ. L. (1991). [Makale veya madde başlığı]. TDV İslâm Ansiklopedisi. Ankara: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.
Yavuz, Y. Ş. (1995). [Makale veya madde başlığı]. TDV İslâm Ansiklopedisi. Ankara: TDV İslâm Araştırmaları Merkezi.