Bir kitabın kapağını açtığımızda aslında sadece başka birinin hikayesine girmeyiz. Bir süreliğine kendi hayatımızdan çıkar, başka insanların zihninde dolaşmaya başlarız. Onların korkularını, pişmanlıklarını, öfkelerini ve bazen bizim bile kendimize itiraf edemediğimiz düşüncelerini okuruz.
Ama ne kadar farklı bir dünyaya girmiş olursak olalım, bir noktada gözümüz mutlaka bir karakterin üzerinde durur.
“Bu tam olarak ben.”
Belki karakterin yaşadıkları bizimkine hiç benzemiyordur. Belki başka bir ülkede, başka bir zamanda yaşıyor hatta bizim sahip olmadığımız bir hayatı sürüyordur. Yine de söylediği bir cümlede ya da verdiği bir kararda kendimizden bir parça buluruz.
Peki neden?
Sanırım bunun en basit cevabı, insanın kendini anlamak için bazen kendinden uzaklaşmaya ihtiyaç duyması.
Kendi hayatımızı yaşarken duygularımızın içinde fazlasıyla kayboluyoruz. Bir şey yaşadığımızda o an hissettiğimiz şeyin nedenini anlamak her zaman kolay olmuyor. Bazen neye kırıldığımızı bile tam olarak çözemeden günler geçiriyoruz. Çünkü olayın tam ortasındayız ve kendimize dışarıdan bakmak pek mümkün değil. Bir karakter ise bize tam da bu mesafeyi veriyor.
Bir roman karakterinin yaptığı bir hatayı okurken “Bunu neden yaptı ki?” diye düşünüyoruz. Hikaye ilerledikçe onun aslında korktuğunu, yalnız kaldığını veya sevilmek istediğini fark ediyoruz. Sonra bir yerde, hiç beklemediğimiz bir anda onun yaptığı bir şey bize kendi hayatımızı hatırlatıyor. “Ben de böyle yapmıştım,” diye geçiriyoruz içimizden.
Edebiyatın en ilginç taraflarından biri de belki burada ortaya çıkıyor. Başkasının hikayesini okurken kendimize bakmaya başlıyoruz. Bazen bunu farkında bile olmadan yapıyoruz. Bir karakterin yaşadıklarını anlamaya çalışırken kendi yaşadığımız bir şeyi de anlamlandırıyoruz.
“Ben olsam ne yapardım?”
Kitap okurken farkında olmadan kendimizi karakterlerin yerine koyuyoruz. Bir karakter önemli bir karar verdiğinde, bir ilişkiyi bitirdiğinde ya da hayatında büyük bir risk aldığında ister istemez “Ben olsam ne yapardım?” diye düşünüyoruz. Onun verdiği karar bize doğru gelmeyebilir. Hatta yaptığını asla yapmayacağımızı düşünebiliriz ama bazen de tam tersine karakterin cesaret edemediği bir şeyi bizim yapabileceğimizi hayal ediyoruz.
İşte tam da yüzden karakterler yalnızca hikayenin içinde yaşayan insanlar olmaktan çıkıyor. Bir anlamda bizim için başka ihtimalleri de deniyorlar. Onların seçimlerini izlerken kendi seçimlerimizi tartıyor, onların yaşadıklarını düşünürken kendi hayatımızdaki olasılıkları gözden geçiriyoruz. Söyleyemediğimiz bir şeyi onların söylediğini görmek ya da yapmak isteyip de cesaret edemediğimiz bir şeyi onların yaptığını okumak bu yüzden bu kadar tanıdık geliyor. Hatta bazen hiç olmak istemediğimiz birine dönüştüklerini gördüğümüzde bundan kendimiz için küçük bir ders bile çıkarıyoruz.
Bir karakterin hayatı, bizim hayatımızın başka türlü yaşanabilecek bir haline dönüşebiliyor.
Peki neden hep bir karakter?
Belki bunun en basit nedeni gerçek hayatta kendimize dışarıdan bakmanın pek mümkün olmamasıdır. Kendi duygularımızın içindeyken ne yaşadığımızı anlamakta zorlanabiliyoruz. Bir karakter ise bize aradığımız mesafeyi sağlıyor. Onun hikayesini takip ederken kendi hikayemize de biraz daha uzaktan bakabiliyoruz.
Karakterin yaptığı hatayı anlamaya çalışırken kendi hatalarımızı hatırlıyor, onun korkularını okurken daha önce adını koyamadığımız bazı duygularımızı fark ediyoruz. Belki de bizi bu kadar etkileyen karakterlerin gerçekten iyi yazılmış olmalarının yanında bize tanıdık gelmelerinin de bir nedeni var.
Bazen tek bir cümle yeterli oluyor. Sayfayı okurken bir anda duruyoruz çünkü karakterin söylediği şey uzun zamandır kendimize bile söylemediğimiz bir düşünceye dokunuyor. Onu hiç tanımıyoruz ama söylediği şey fazlasıyla tanıdık geliyor. Sanki yazar, uzun zamandır içimizde taşıdığımız ama bir türlü kelimelere dökemediğimiz bir şeyi karakterin ağzından söylemiş oluyor.
Ve belki edebiyatın en güzel tarafı da burada yatıyor.
Bir kitabı açarken başka birinin hikayesini öğrenmek için sayfaları çeviriyoruz. O dünyanın içine girdikçe karakterleri tanıyor, onların başına gelenleri takip ediyoruz. Kitabı kapattığımızda ise elimizde hala onların hikayesi oluyor ama artık o hikâyeye kendimizden bir şeyler de karışmış oluyor. Bazı karakterleri bu yüzden yıllar geçse de unutamıyoruz.
Çünkü onları okurken aslında yalnızca bir karakterle tanışmamış oluyoruz. Bir noktada, kendimizden biriyle karşılaşmış oluyoruz.
