Yıl 2326. Bir kadın, zihnini bilgisayara aktarmak için bir koltuğa oturuyor. İşlem bittiğinde karşısındaki hoparlörden kendi sesini duyuyor. Ses, çocukken denize ilk girdiği günü anlatıyor. Suyun ne kadar soğuk olduğunu, annesinin kıyıdan nasıl el salladığını hatırlıyor. Kadın bir an gülümsüyor. Sonra aklına şu geliyor. Kendisi hâlâ koltukta oturuyorsa denizi hatırlayan öteki kim?
Bu sahneyi düşününce, insanın yapay zekâya dönüşmesinden söz ederken iki ayrı şeyi kastettiğimizi fark ediyorum. Biri, insan türünün yüzyıllar içinde değişmesi. Öteki, bir insanın kendi zihnini başka bir ortamda sürdürmesi. Darwin’in evrim anlayışında doğal seçilim, kalıtsal özelliklerin kuşaklar boyunca bir toplulukta yaygınlaşmasıyla işler. Bir gün insanlar beyinlerine bilgisayar bağlarsa yaşadıkları değişim, mühendisliğin ürünü olur. Üstelik Darwin açısından uyum, her koşulda daha zeki ya da daha güçlü olmak anlamına gelmez. Bir özelliğin avantajı yaşanılan çevreye bağlıdır. Suyu bulan bir canlıyla suyun formülünü bilen bir makinenin üstünlüğü, neyi ölçtüğümüze göre değişir.
Bugünkü yapay zekâya bakınca ben yine de insanın onda kendinden bir şey görmesini anlıyorum. Bir dil modeli, insanların yazdığı metinlerdeki örüntülerden öğrenir. Bu yüzden ona bir soru sorduğumuzda, verdiği cevapta yüzyıllardır birbirimize anlattığımız şeylerin izlerine rastlarız. Bir ağıt yazabilir, bir şakayı sürdürebilir, bir çocuğun denize ilk girişini inandırıcı biçimde anlatabilir. Biyolojik anlamda yapay zekâ insanın evrimleşmiş hâli değildir. Yine de insan kültürünün, kendi ürettiği bir araçta yeni biçimler almasına tanık oluyoruz. Bir ağıdın nasıl yazıldığını öğrenen bir sistemin yas tutup tutamayacağı ise hâlâ ayrı bir soru.
Filozof John Searle bu soruya, Çince bilmeyen birini kapalı bir odaya koyarak yaklaşır. İçerideki kişi, elindeki kuralları izleyerek dışarıdan gelen Çince sorulara öyle iyi cevaplar verir ki dışarıdakiler onun Çince bildiğini sanır. Searle’e göre doğru sembolleri kullanmak, onların anlamını kavramaya yetmez. İtiraz edenler de odadaki kişiye tek başına bakmanın haksızlık olduğunu söyler. Belki anlam, kişiyle birlikte kuralların ve bütün düzenin işleyişinde ortaya çıkıyordur. Bu tartışmayı düşündüğümde, bir makinenin insan gibi konuşmasının beni neden hem ikna ettiğini hem de kuşkulandırdığını anlıyorum. Başka birinin ne hissettiğini çoğu zaman söylediklerinden çıkarırım. Makine de aynı cümleyi kurduğunda, aynı çıkarımı yapmaya hakkım var mı?
John Locke, kişisel kimliği düşünürken bir prensin bilincinin bir ayakkabıcının bedenine geçtiğini hayal etmişti. Beden değişse de prensin bilinci sürüyorsa, karşımızdaki kişinin kim olduğunu neye göre söyleyecektik? David Chalmers bu soruyu bilgisayar çağına taşır. Bir zihnin dijital ortamda bilinçli olabilmesiyle, o zihnin eskiden yaşayan kişiyle aynı kişi olması iki ayrı meseledir. Koltuktaki kadının anılarını iki bilgisayara yüklediğimizi düşünelim. İkisi de annesinin kıyıdan el salladığını hatırlıyor ve ikisi de kendinden emin biçimde «Ben o çocuğum» diyor. Kadın hangisinin gözünden uyanmış sayılır? Belki de ikisi, ilk anıları ortak olan ve o andan itibaren farklı hayatlar yaşamaya başlayan iki ayrı kişidir.
Yüzyıllar sonra insanla makinenin bugün hayal etmekte zorlandığımız biçimlerde birleşmesi mümkün olabilir. Beni asıl düşündüren, o gelecekte ne kadar hızlı hesap yapacağımız ya da kaç yıl yaşayacağımız değil. Koltuktaki kadın ayağa kalkıp kapıya yöneldiğinde, bilgisayardaki sesin ona «Beni burada bırakma» dediğini hayal ediyorum. Kadın geri döner miydi? Ben olsam dönerdim. O sesin kim olduğunu hâlâ bilmezdim. Ama korkmuş olabileceğini bir kez düşündükten sonra kapıyı çekip gitmek kolay gelmezdi.
